DANH MỤC

LIÊN KẾT ỨNG DỤNG

LIÊN KẾT WEBSITE

Trang nhất » Tin Tức » SINH HOẠT CHUYÊN MÔN » Tổ Văn-Sử-Địa-GDCD

chuyên đề bồi dưỡng

Chủ nhật - 08/04/2018 22:19 | Số lượt xem: 13
NHỮNG ĐỊNH HƯỚNG KHI PHÂN TÍCH NHÂN VẬT TRONG TRUYỆN NGẮN “LÃO HẠC ” NGỮ VĂN 8

TÊN ĐỀ TÀI: NHỮNG ĐỊNH HƯỚNG KHI PHÂN TÍCH NHÂN VẬT TRONG TRUYỆN NGẮN “LÃO HẠC ” NGỮ VĂN 8

I. Những định hướng chung khi phân tích nhân vật trong truyện ngắn.

           Việc đổi mới nội dung chương trình ngữ văn THCS thì thể loại truyện ngắn vẫn được duy trì khá lớn. Đồng thời được bổ sung thêm một số truyện đặc sắc với sự góp mặt của một số tác giả tiêu biểu như Ngô Tất Tố, Phạm Duy Tốn, Nam Cao, Nguyễn Quang Sáng, Kim Lân, Nguyễn Huy Tưởng, Nguyễn Tuân, Nguyễn Minh Châu, Lê Minh Khuê ... Trong đó có những nhà văn đã ở tầm cỡ tác giả lớn, có tư tưởng riêng, có tính sáng tạo ... và riêng phong cách, thi pháp của những nhà văn đó biểu hiện rất rõ qua các tác phẩm của họ.

          Dù là truyện trữ tình hay tự sự, cũng phải kể lại được, tóm tắt được, nhớ được những bức tranh nghệ thuật có phẩm chất thẩm mĩ cao. Với truyện ngắn tự sự, biết được thi pháp tự sự có thể theo bước tác giả, theo nhân vật ... để tìm ra tư tưởng chủ đề. Tuy vậy có những nhà văn đi tới những triết luận bất ngờ mà sâu sắc kiểu Nam Cao, những phát hiện độc đáo từ suy tư đến ngôn ngữ hình ảnh của Nguyễn Tuân, những liên tưởng duyên dáng mà sắc sảo, trong sáng tác kiểu nguyễn Minh Châu. Vì thế phải tuỳ từng tác phẩm cụ thể mà có phương pháp và biện pháp thích hợp. Những đoạn văn trữ tình hay, nếu cần thiết phải thuộc bằng biện pháp tích cực qua đọc diễn cảm kết hợp giảng với bình.

          Tránh những quy trình nhàm chán lặp đi lặp lại như: giới thiệu, chủ đề, bố cục, phân tích, tổng kết. Đây vẫn có thể lôgics bên trong của một tiết dạy học tác phẩm văn chương nói chung, nhưng không phải là công thức chung cho mọi giờ dạy học tác phẩm mà phải hết sức linh hoạt.

1. Cách phân tích nhân vật:

         Trong các tác phẩm thể loại truyện, hình tượng nhân vật bao giờ cũng có vị trí trung tâm. Phân tích truyện phải phân tích nhân vật. Mỗi chi tiết về nhân vật là một tín hiệu thông báo một nội dung của nhân vật, nội dung không nhìn thấy, thuộc về phẩm chất, đạo đức, tính cách, nét riêng của nhân vật. Hê - gen coi những chi tiết này như những con mắt để nhìn thấu suốt nhân vật, diễn đạt phần bên trong của nhân vật.

         Văn học là nhân học, là nghệ thuật miêu tả biểu hiện con người. Con người là đối tượng chủ yếu của văn học. Nhân vật là hình thức cơ bản để miêu tả con trong văn học. Nhân vật mang những phẩm chất gì? tính cách như thế nào? Ngoại hình được khắc hoạ ra sao, tâm lí nhân vật có gì đặc sắc? Ngôn ngữ nhân vật có được cá tính hoá hay không? ... Đó là những vấn đề không thể bỏ qua khi phân tích nhân vật như một khách thể. Nhân vật văn học là con người được miêu tả, thể hiện trong tác phẩm, thể hiện bằng phương tiện văn học. Nhân vật văn học nào cũng biểu hiện cách hiểu của nhà văn về con người theo quan điểm nhất định. Hơn nữa nhân vật văn học là một cấu tạo nghệ thuật bởi các yếu tố: cách xưng hô đối với nhân vật, tên gọi của nhân vật, công thức giới thiệu, chân dung nhân vật, ngoại hình, trang phục, hành động tâm lí, nội tâm, sinh lí, ngôn ngữ , giao tiếp, tính cách ... Phân tích nhân vật là phải chỉ ra các nội dung phong phú được thể hiện bên trong nhân vật như: tính cách, khí chất, bản chất xã hội, tác giả lên án hay ngợi ca ...

     - Tập hợp những chi tiết nhà văn tả, kể về nhân vật theo từng loại: ngoại hình, hành vi, cử chỉ, hành động, quan hệ cư xử, tâm tư tình cảm, ngôn ngữ.

    - Phân tích những đặc điểm, phẩm chất, tính cách của nhân vật.

    - Khái quát tính cách nhân vật.

    - Nhận xét nghệ thuật xây dựng nhân vật, nghệ thuật thể hiện nhân vật, bộc lộ những nét tính cách độc đáo nhất quán sinh động của nhân vật.

    2. Lưu ý

Nhân vật chỉ bộc lộ mình trong hành động, trong các mối quan hệ cư xử trong sự việc, sự kiện. Những nét tả chân dung ngoại hình nhân vật chỉ là những yếu tố đi kèm, tự nó chưa quyết định tính cách nhân vật.

        Nhân vật có quan hệ với bao nhiêu nhân vật khác, và cư xử nói năng, bày tỏ thái độ, quyết định hành động như thế nào? ... Sẽ bộc lộ bấy nhiêu nét phẩm chất, đặc điểm, tính chất, khí chất.

        Nhân vật xuất hiện trong những khoảng thời gian nào? Không gian khác nhau, tham gia vào những công việc khác nhau, sẽ thể hiện những năng lực phẩm chất, cá tính bên trong con người nhân vật ấy cũng khác nhau.

Nhân vật được tả, kể từ bao nhiêu điểm nhìn, giọng kể, người kể, tình cảm thaí độ kể sẽ bộc lộ bấy nhiêu nét đặc điểm khác nhau.

     Tả, kể nhân vật, để thể hiện nhân vật, dựng lên chân dung nhân vật, vẽ bức tranh về nhân vật. Nhưng từ nhân vật, nhà văn bao giờ cũng muốn hướng tới chủ đề. Mỗi hình tượng nhân vật là một lời phát ngôn cho chủ đề, đồng thời phát ngôn cho một quan niệm nghệ thuật cho nhà văn. Phân tích nhân vật mà dừng lại ở những kết luận về nhân vật là chưa đủ. Phải đi tới những đích khác, đó là ý tưởng nhà văn muốn gửi vào  nhân vật. Phải nghe thấy từ nhân vật, không phải chỉ tiếng nói của nhân vật mà những tiếng nói của tác giả về nhân vật.Tiếng nói đó thì thầm như một lời khuyên nên, không nên, tiếng nói đó đã khát quát như một triết lí nhân sinh, một bài học thực tế trong cuộc sống ...

       Sự thành công trong khắc hoạ nhân vật, tạo dựng nhân vật, tả kể về nhân vật trong mỗi tác phẩm là sự phấn đấu của nhà văn, là sản phẩm lao động nghệ thuật miệt mài của nhà văn để lại cho xã hội. Thành công ấy in dấu ấn tài hoa của nhà văn, khả năng khái quát cuộc sống của nhà văn.

II. Những định hướng khi phân tích nhân vật trong truyện ngắn Lão Hạc của Nam Cao trong chương trình Ngữ văn 8 tập I.

1.     Các bước tiến hành khi phân tích nhân vật Lão Hạc .

Bước 1:

    - Học sinh đọc văn bản nhiều lần ở nhà, tiếp đó soạn các câu hỏi trong SGK. Đặc biệt giáo viên hướng dẫn học sinh tìm hiểu về những nhân vật trong truyện chú ý nhân vật chính.

    - Học sinh đọc chú ý các đoạn văn kể về nhân vật ở: ngoại hình, tính cách, phẩm chất, việc làm ...

   - Học sinh đọc chú ý các đoạn văn đối thoại có sự xuất hiện nhân vật chính.

  Bước 2:

   Đọc văn bản Lão Hạc .

+ Xác định số lượng nhân vật: Lão Hạc, ông giáo (nhân vật “ tôi ”), cậu vàng và thằng con vắng mặt, Binh Tư, vợ ông giáo...

+ Lập sơ đồ quan hệ giữa các nhân vật:

                    Lão Hạc - ông giáo ( nhân vật “ tôi ”): quan hệ láng giềng.

                    Lão Hạc -Vợ ông giáo: quan hệ láng giềng

                    Lão Hạc - cậu Vàng: quan hệ chủ - vật

                    Lão Hạc - thằng con vắng mặt: quan hệ cha con

                    Lão Hạc - Binh Tư: quan hệ láng giềng .

+ Chọn nhân vật chính: Lão Hạc .

+ Kể về nhân vật chính: ông giáo ( nhân vật “ tôi ”)

Bước 3:

+ Tìm từ văn bản những chi tiết về nhân vật lão Hạc: nhân vật Lão Hạc được kể trên hai chặng trước và sau khi bán cậu vàng. Lão Hạc có hai mối bận tâm lớn nhất giày vò và buộc phải lựa chọn: có bán cậu Vàng hay không, và có nên tìm đến cái chết hay không?

   Nhân vật được thể hiện dần dần từ con mắt, lời kể của ông giáo (nhân vật “ tôi” ). Lão Hạc rất tội nghiệp: tuổi già cô độc (vợ mất, con trai đi làm ăn xa không hẹn ngày trở về ), ốm đau không có ai chăm sóc, phải đi làm thuê kiếm sống. Lão gặp năm mất mùa, việc làm không còn, mảnh vườn cũng không có gì còn có thể bòn được, lão bị ốm... Trong tình cảnh cùng quẫn lại thêm khẩu phần ăn của chó. Lão thương chó và thương thân.

Bước 4:

  Giáo viên hướng dẫn học sinh phân tích từ những đoạn miêu tả: diện mạo, hình dáng, cử chỉ, miêu tả tâm trạng nhân vật Lão Hạc, miêu tả ý nghĩ nhân vật Lão Hạc, những đoạn độc thoại nội tâm của nhân vật. Mỗi chi tiết miêu tả là nhà văn đang trực tiếp dựng chân dung nhân vật, để người đọc hình dung ra nhân vật, có ấn tượng về nhân vật, có tình cảm thái độ đối với nhân vật Lão Hạc. Giáo viên yêu cầu học sinh kể lại những điều hình dung ra nhân vật cùng ấn tượng tình cảm về nhân vật Lão Hạc.

       Nam Cao miêu tả lão Hạc với cảnh lão trò chuyện với ông giáo trong tâm trạng lão Hạc có nhiều nỗi băn khoăn, dằn vặt. Cái dáng điệu lão hút thuốc cũng nói lên nhiều điều sâu kín bên trong. Lão không phải hút thuốc vì thèm thuốc, mà như để lấy tỉnh táo và can đảm, rồi đang nói chuyện chó lại “ nhảy vọt ” sang chuyện con, cả cái dáng điệu “ tặc lưỡi ” quyết định “ bán phắt ” con chó. Đây là một quá trình lựa chọn, phân vân, giằng xé tiến tới quyết định bán chó. Lão Hạc hiện lên với vẻ chân thực đặc biệt nhờ vào việc miêu tả tâm lý nhân vật sâu sắc và sinh động. Điều này thể hiện rất rõ qua việc: khi đã dứt khoát quyết định bán chó, lão vẫn cảm thấy lương tâm bị cắn rứt, cho nên lão đã tìm nhiều lý do để tự trấn an, tự bào chữa cho mình ( con chó ăn khoẻ hơn người, nếu cứ để nó sẽ bị gầy đi bán sẽ hụt tiền; nuôi nó thì lạm vào tiền của con...). Qua đó cho thấy tác giả Nam Cao rất am hiểu tâm lý nhân vật, đằng sau những lời trò chuyện kia. Nhà văn miêu tả rất kỹ lưỡng và sắc sảo.

   Giáo viên hướng dẫn học sinh khai thác phân tích từ những đoạn kể: nhân vật lão Hạc có trong các sự việc, sự kiện những hành động, cư xử với ông giáo, cậu Vàng...  chứng tỏ Lão Hạc là người thế nào? Người đọc như chứng kiến, tự đánh giá, bàn luận về từng việc đang diễn ra, và nói ra những lời nhận xét về nhân vật Lão Hạc. Sau đó giáo viên hướng dẫn học sinh phân tích từ những đoạn đối thoại: nhân vật chính đối thoại với ông giáo, chó Vàng, Binh Tư...

     Qua nhiều lần lão Hạc nói đi nói lại ý định bán cậu Vàng với ông giáo có thể thấy lão đã suy tính, đắn đo nhiều lắm. Lão coi việc này rất hệ trọng bỡi cậu Vàng là người bạn thân thiết, là kỉ vật của anh con trai mà lão rất thương yêu.

Sau khi bán cậu Vàng, lão Hạc cứ day dứt, ăn năn vì “già bằng này tuổi đầu rồi còn đánh lừa một con chó ”... Lão cố làm ra vui vẻ. Nhưng trông lão cười như mếu và đôi mắt ầng ậng nước... Mặt lão đột nhiên co rúm lại. Những vết nhăn xô lại với nhau, ép cho nước mắt chảy ra. Cái đầu lão ngẹo về một bên và cái miệng móm mém của lão mếu như con nít. Lão hu hu khóc...”. Các chi tiết ngoại hình này thể hiện một cõi lòng đang vô cùng đau đớn, đang xót xa ân hận tột cùng của Lão Hạc.

    Nam Cao chỉ để cho lão Hạc tiếp xúc với ông giáo hai lần: lần thứ nhất đến thăm, trò chuyện bộc lộ ý định bán chó; lần thứ hai là ngay hôm sau bán chó lão đến để gửi vườn và tiền. Cả hai lần trò chuyện ta thấy Lão Hạc là người trong tâm thế của kẻ đi nhờ cậy, cho nên lão nhấn nhá, rề rà, vừa nói vừa nghĩ, vừa nghe ngóng, vừa băn khoăn thăm dò xem hiệu quả lời nói của mình đối với người nghe như thế nào. Chính qua cách thức trò chuyện này các nhân vật cứ dần dần lộ ra mỗi lúc một rõ nét những suy nghĩ nội tâm của mình. Một bên là người già cả đầy lo âu toan tính một cách tội nghiệp theo tinh thần khắc kỉ và lòng bác ái; và một bên là người biết lắng nghe, lòng đầy cảm thương, chia sẻ, muốn an ủi, vỗ về... Cách thức trò chuyện đã ẩn tàng nhiều ý nghĩa sâu xa hơn là bản thân lúc trò chuyện. Nhà văn để cho tính cách nhân vật thong thả thể hiện qua hai cuộc trò chuyện, nhờ vào đó để triển khai tận từng bề sâu của nhân vật.

     Ở phần cuối truyện nhà văn đặt lão Hạc vào hai toạ độ nhìn khác nhau: vợ ông giáo và Binh Tư. Lão Hạc được miêu tả song song với ông giáo để đối sánh, làm nỗi bật lên tâm lý nông dân bên cạnh tâm lý trí thức. Tương quan với Binh tư để tạo ra một sự đối chọi gay gắt: một nhười lương thiện đến mức thánh thiện, một kẻ bất lương đã đến thành lưu manh; người này muốn trọn đạo làm người thì phải chết, kẻ kia cố bám lấy cái sống thì phải thủ tiêu phẩm chất con người. Còn tương quan với nhân vật vợ ông giáo là để lão Hạc hiện rõ bên trong một phân lập khác: một người dù có khổ đến thế nào cũng không tiêu diệt được lòng nhân hậu, vị tha; kẻ kia vì khổ quá đã sinh ra vị kỉ. Ngoài ra Nam Cao còn dùng con vật như một đối sánh để khắc hoạ chân dung con người. Lão Hạc yêu chó Vàng như một thành viên trong gia đình, lão coi nó như con, chăm chút như một đứa cháu, dồn tình yêu thương con chất chứa trong lòng vào con chó.

      Xung quanh việc Lão Hạc bán cậu Vàng, chúng ta nhận ra đây là một con người sống rất nghĩa tình, thuỷ chung, rất trung thực. Ta càng thấm thía lòng thương con sâu sắc của người cha nghèo khổ. Đây chính là bản chất của con người lao động Việt Nam trong thời kì đó.

      Giáo viên hướng dẫn học sinh chú ý tâm trạng day dứt, ân hận thể hiện qua thái độ, gương mặt, cử chỉ, giọng điệu của Lão Hạc. Lão ăn năn vì đã đánh lừa một con chó, điều này cho thấy sự ngay thẳng và cao đẹp trong nhân cách của Lão Hạc.

     Tình cảnh đối khổ, túng quẫn đã đẩy Lão Hạc đến cái chết như một hành động tự giải thoát. Qua đây, chúng ta thấy số phận cơ cực đáng thương của những người nông dân nghèo ở những năm đen tối trước cách mạng tháng Tám .

Bước 5:

      Cuối cùng giáo viên hướng dẫn  học sinh khái quát tính cách nhân vật Lão Hạc. Nhận xét nghệ thuật thể hiện nhân vật Lão Hạc. Nhận xét tình cảm thái độ của tác giả đối với nhân vật. Ấn tượng của người đọc về nhân vật Lão Hạc.

     Lão Hạc là một con người sống rất nghĩa tình, thuỷ chung, rất trung thực, có lòng thương con sâu sắc. Qua những điều Lão Hạc thu xếp, nhờ cậy ông Giáo, chúng ta thấy lão là người hay suy nghĩ và tỉnh táo nhận ra tình cảnh của mình lúc này. Lão là người có tính cẩn thận, chu đáo và có lòng tự trọng cao. Cách lựa chọn cái chết dữ dội của Lão Hạc: tự tử bằng cách ăn bả chó. Dường như cách lựa chọn này có một ý muốn tự trừng phạt ghê gớm. Nó càng chứng tỏ tính trung thực, lòng tự trọng đáng quý ở Lão Hạc.

     Nghệ thuật xây dựng nhân vật Lão hạc chủ yếu bằng tâm lý, cách kể chuyện, dựng chuyện của nhà văn... tất cả đều được thể hiện bằng ngòi bút điêu luyện của Nam Cao. Nhà văn rất trân trọng, yêu thương nhân vật Lão Hạc.

    Từ nhân vật lão Hạc nhà văn muốn nêu, muốn nói với chúng ta rằng: tình cảnh nghèo khổ bế tắc của tầng lớp nông dân bần cùng trong xã hội thực dân nửa phong kiến, nhưng họ rất ý thức về nhân cách và lòng tự trọng dù nghèo khổ. Qua tryện ngắn Lão Hạc, nhà văn Nam Cao còn ca ngợi vẻ đẹp tâm hồn cao quý, lòng tận tuỵ hi sinh vì người thân của người nông dân Việt Nam.

    Thông qua truyện ngắn Lão Hạc mà cụ thể là nhân vật Lão Hạc, nhà văn Nam Cao đã tố khổ cho người nông dân Việt Nam trước cách mạng. Với truyện ngắn này nhà văn đặt ra vấn đề nhân cách con người, biết phát hiện và ca ngợi vẻ đẹp tâm hồn, nhân cách Lão Hạc - một người mà bề ngoài có vẻ “ gàn dở, lẩm cẩm ” nhưng bên trong chứa đựng một tình thương to lớn, lòng nhân ái cảm động, đặc biệt biết gìn giữ bảo toàn nhân cách sao cho thật trong sạch, trọn vẹn ngay cả những lúc khốn cùng nhất.

Từ việc phân tích nhân vật Lão Hạc giáo viên đã giáo dục được học sinh về phẩm chất tốt đẹp của con người dù ở trong hoàn cảnh khó khăn nào cũng phải giữ phẩm chất đạo đức tốt đẹp của con người Việt Nam.

2.     Những định hướng khi phân tích nhân vật "tôi" ( ông Giáo )

   Nhân vật “tôi ” (ông Giáo) - người kể chuyện không phải là nhân vật chính nhưng lại có vai trò quan trọng. Nhân vật “tôi ” có vai trò dẫn chuyện, chắp nối các sự kiện tạo điều kiện cho nhân vật chính xuất hiện trong những tình huống và cảnh ngộ nhất định. Đây là một nhân vật biết đồng cảm, chia sẽ với nỗi khổ của Lão Hạc, là người dám nhận trách nhiệm và niềm tin mà Lão hạc gửi trao. Vì thế giáo viên phải biết hướng dẫn học sinh phân tích nhân vật “ tôi ” (ông Giáo) khác với nhân vật Lão Hạc để làm rõ tài năng xây dựng nhân vật của Nam Cao.

         Nổi bật ở nhân vật “tôi ” (ông Giáo) đó là thái độ và cách nhìn nhận đối với Lão Hạc nói riêng và những người nông dân nói chung. Điều này được thể hiện rõ nhất trong những đoạn độc thoại, lời trần thuật của tác giả. “ Chao ơi, đối với những người ở quanh ta , nếu ta không cố mà tìm hiểu họ thì ta chỉ thấy họ gàn dở, ... không thương ta bao giờ... ” Đây là những lời suy ngẫm có tính triết lý sâu sắc, song đọc lên vẫn thấy xúc động bởi sự chân thành, không hề cao giọng dạy đời.

III. Bài học kinh nghiệm:

     1. Khi hướng dẫn học sinh phân tích nhân vật trong truyện ngắn cụ thể giáo viên chú ý các nội dung sau:

- Có được kiến thức về truyện ngắn, đặc điểm của truyện ngắn về phân tích nhân vật.

- Nắm chắc những thông tin quan niệm về nghệ thuật, con người của tác giả, nội dung, nghệ thuật của truyện ngắn ấy.

- Xác định được cách phân tích nhân vật, con đường lựa chọn để phân tích nhân vật, cách triển khai các bước khi phân tích nhân vật.

- Xác định nhân vật chính, nhân vật phụ để có hướng đầu tư đúng đắn trong quá trình phân tích.

- Xác định các mối quan hệ, hoàn cảnh của nhân vật, cách ứng xử, hành động, cử chỉ, diện mạo, phẩm chất, tính cách ... của nhân vật.

- Giáo dục tư tưởng tình cảm của học sinh đối với nhân vật trong tác phẩm, từ đó có thái độ nghiêm túc, hứng thú với môn ngữ văn.

2. Giáo viên cần phải nghiên cứu kĩ truyện ngắn cần dạy và các thông tin ngoài văn bản, các tài liệu tham khảo.

3. Giáo viên luôn đóng vai trò là người hướng dẫn, tổ chức. 

Tác giả bài viết: Nguyễn Thị Duyên

Nguồn tin: Bồi dưỡng

Tổng số điểm của bài viết là: 0 trong 0 đánh giá
Click để đánh giá bài viết
Từ khóa: n/a

Những tin mới hơn

Những tin cũ hơn

 

TIN BÀI MỚI NHẤT

HÌNH ẢNH NỔI BẬT

HỖ TRỢ TRỰC TUYẾN

THỐNG KÊ TRUY CẬP

Đang truy cậpĐang truy cập : 3


Hôm nayHôm nay : 218

Tháng hiện tạiTháng hiện tại : 7217

Tổng lượt truy cậpTổng lượt truy cập : 81995